Người Không Đi Cùng Chuyến Tàu

bởi Nguyễn Quang Thân

Thông tin sách

Tác giả: Nguyễn Quang Thân

Nội dung

Về cuốn sách

Nguyễn Quang Thân-trước và sau Người không đi cùng chuyến tàu

Trại sáng tác Vũng Tàu 1982 dường như lại nhấp nhánh thêm lên khi thời gian thành xa cũ. Không chỉ vì lần đầu sau 1975, Hội Nhà văn Việt Nam có ý tưởng mời một số nhà văn ba miền Bắc – Trung – Nam ngồi viết bên nhau. Không chỉ vì trại trưởng là nhà văn Nguyên Ngọc nổi tiếng với những cú lên bờ xuống ruộng (nay chừng như đang nổi tiếng hơn). Không chỉ vì ở đó có chuyện “Khóc Nguyên Hồng” làm thành một dàn đồng ca “nổi loạn, đốt đền…”. Và, không chỉ vì chuyện yêu đương đàn ông đàn bà văn giới khá là phổ biến bỗng có một đôi đi suốt với nhau đến hết “đường thơm”…

Trại ấy nhóm Sài Gòn có Nhật Tuấn, Đào Hiếu, Nguyễn Nhật Ánh, Lý Lan, Trần Mạnh Hảo, Nguyễn Mạnh Tuấn, Lưu Ngũ. Từ miền Trung có Chính Tâm, Nguyễn Quang Hà, Trần Thùy Mai. Miền Tây Nam bộ có Chu Hồng Hải, Đinh Thị Thu Vân, Trà Giang, Nguyên Tùng, Dạ Ngân. Miền Bắc có Hoàng Minh Tường, Lê Xuân Giang và, trại đã bắt đầu nửa tháng rồi, đáng lý có Nguyễn Quang Thân cùng Chu Văn Mười của Hải Phòng mà chưa thấy đâu. “Cai trại” thì Nguyên Ngọc ăn nói đứng ngồi gì cũng ra cung cách thủ lĩnh, Nguyễn Thành Long bảng lảng Lặng lẽ Sa Pa, Huy Phương nhòn nhọn như tiểu thuyết Xi Măng của ông, còn Nguyễn Xuân Sanh, ôi chao, nhẹ bẫng “đáy đĩa mùa đi nhịp hải hà”.

Cuối cùng, Nguyễn Quang Thân cũng nhập trại theo kiểu của anh: Đi tàu thủy Hải Phòng – Bến Bạch Đằng, tạt qua Thanh Đa thăm em gái, khi ngồi xe đò Sài Gòn – Vũng Tàu mua một tờ vé số (lần đầu mua vé số) và trúng giải khuyến khích! Anh oang oang rằng anh linh cảm ở trại viết này anh sẽ gặp may, dù chỉ khuyến khích thôi nhưng vẫn cứ là may, tin đi! Lơ đễnh bởi gã muối tiêu xương xóc vạm vỡ bê chiếc máy chữ cũ mèm đi từ trên gác nhà ăn xuống, tôi nghĩ đó là Chu Văn Mười, cái bút danh ấy hợp với vẻ già già của anh ta. Sau này anh mô tả khoảnh khắc “tiếng sét” với tôi rằng: “Một phụ nữ trẻ, mi-nhon, buồn buồn, mái tóc tém rất hay, đang đứng chia cơm cho các bàn giúp cô cấp dưỡng của trại, chao, người này làm vợ thì chắc là rất tuyệt!”. Lê Xuân Giang khi ấy đang nổi tiếng với bản dịch tiểu thuyết Hai Mươi Giờ (Hungari) lăng xăng giới thiệu các trại viên với nhau. Anh dừng lại với Nguyễn Quang Thân: “Đây, Người không đi cùng chuyến tàu, khinh tàu hỏa mà vẫn cứ phải lụy tàu thủy nên đến muộn”. Tôi chưa hề biết một nhà văn có tên là Nguyễn Quang Thân và cái truyện ngắn đình đám kia. Nguyễn Quang Thân tiến đến bảo cũng chưa hề đọc gì của Dạ Ngân nhưng có đọc khảo cứu của Sơn Nam và “Cô em đây đúng văn minh miệt vườn thứ thiệt chưa?”. Rất nhiều tràng cười khích bác cổ vũ chòng ghẹo. Tôi chòng chành cảnh cáo: “Gái miền Nam dễ thương nhưng thương không dễ, nha!”.

Chuyện một con công ra sức xòe đuôi dựng cánh sẽ kể vào một dịp khác, dịp vui. Nhìn Nguyễn Quang Thân áo sờn, quần rách gối thảm hại quá so với mấy nhà văn Sài Gòn, tôi lại chú ý anh theo hướng đó. Vì sao và vì sao, với tôi, Hà Nội khi ấy vẫn âm vang “Miền Bắc thiên đường của các con tôi” kia mà? Anh trẻ trung hơn tuổi bốn mươi bảy và sự hiếu động thì khỏi nói, anh rủ “cô em miệt vườn” đi tắm biển, đi leo núi, đi chùa, đi la cà hủ tiếu ngoài chợ, đi xem anh và Chu Văn Mười nhắm lạc rang với bia hơi và xem anh trêu ghẹo đám nữ miền Tây hiền lành, nhẹ dạ (từ của anh). Bởi khi anh buông một câu ngỗ ngược kiểu nhân vật trong Người không đi cùng chuyến tàu thì Đinh Thị Thu Vân hoặc Trà Giang la lên: “Tụi em đang nhen nhóm niềm tin mà anh cứ hắt nước vô!”. Anh cười hết cỡ: “Các em ơi, niềm tin của các anh đùng đùng như củi mà còn tắt ngóm huống chi các em mới bắt đầu nhen nhóm bằng những que diêm!”.

Gần hai tháng, tôi trở về Cần Thơ với cái án tình trong lương tâm và thêm vết đen “ngoại tình chuyên nghiệp” trong lai lịch. Xộc vô thư viện ngay, tôi có một danh sách những tác giả Nobel từng khu vực mà anh Thân liệt kê cho. Những cuốn được phía Việt Nam Cộng hòa dịch nữa, “em thử tìm ở các tủ sách những gia đình quen biết xem sao”. Nhưng tôi phải đọc Nguyễn Quang Thân trước đã. Anh không mang bên mình Người không đi cùng chuyến tàu, tờ Văn nghệ in nó cũng không tìm thấy nữa và, kể lại một truyện ngắn thật khó và “vô duyên” (từ của anh). Vậy mà cách anh ưu tư, khóe miệng đượm buồn, mái tóc phong sương… thật “tâm trạng”, sâu sắc và… đáng tin chứ không như khi bông phèng giữa chốn đông người.

Thư viện Cần Thơ chỉ có duy nhất cuốn Những người chinh phục của Nguyễn Quang Thân in năm 1977. Tôi mượn về nhà và kín đáo giữ riệt nó. Anh xuất hiện trên văn đàn năm 22 tuổi, ngay truyện đầu tay đã được giải thưởng báo Thống nhất. Hai mươi lăm năm ngược từ trại Vũng Tàu về trước, Nguyễn Quang Thân đã có ba tập truyện và một tiểu thuyết (Lựa chọn, in năm 1978), nhưng sao không tiếng vang gì mấy? Tôi băn khoăn và tám truyện trong Những người chinh phục thì thầm với tôi, rằng “phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa” là cái trần mà không mấy nhà văn miền Bắc nhoi lên được. Vả lại, năm 1965 khi đang công tác ở Ty Thủy lợi Hải Phòng, anh phải viết khiếu nại gửi Bộ trưởng Bộ Thủy lợi (hiện nay tôi còn giữ bốn trang giấy pơ-luya đánh máy bản khiếu nại ấy). Vì lý do gì? Vì nhà văn trẻ trong thời gian học Trung cấp Thủy lợi đã có những phát ngôn “lệch lạc” về Cải cách ruộng đất, về Tự do dân chủ, về Nhân văn giai phẩm… và từng bị cảnh cáo trước toàn trường! Một “vết đen” trong cái guồng xã hội chủ nghĩa mà người ấy vẫn phải viết để sinh tồn, nuôi vợ nuôi con và… nuôi hy vọng cái lồng rồi sẽ được nới ra, thôi thì cá mè một lứa cả.

Chiến tranh kết thúc, òa vỡ, khai phóng, âm thầm chín muồi, nung nấu. Nhưng bài học tù tội của bạn anh – Bùi Ngọc Tấn – sờ sờ ra đó. Châu Diên, Dương Tường, Nguyên Bình, cùng Bùi Ngọc Tấn và anh, kẻ bắn lên Hà Nội, người trụ lại đất Cảng, tụ tập cười khóc đắng cay với sống và viết “không như trước nữa”.

Ở tuyển tập này, tôi chọn ba truyện của thời kỳ “hiện thực xã hội chủ nghĩa là thống soái” để bạn đọc và bạn viết yêu mến Nguyễn Quang Thân nhận diện một giai đoạn cần phải “ngoan vừa phải” nếu không muốn đi tù như Bùi Ngọc Tấn! Nhưng, Những chùm cúc biển, anh viết tháng 10/1960 (năm anh 25 tuổi) rất gợi, không khác gì văn anh sau này khi đã bốn mươi hay năm mươi tuổi, tài và tình. Với Tái sinh viết ba năm sau đó, tác giả chưa đầy 30 tuổi mà đã từng trải, gân guốc và, với En-xi viết năm 1975 thì khác nhiều. Gần 20 năm cầm bút, lồng lộn trong xã hội “tất cả cho chiến tranh và chiến thắng” và 15 năm đời sống riêng tư trúc trắc, vì vậy mà tâm trạng tác giả rười rượi, ngập ngừng, quay quắt.

Bối cảnh xã hội miền Bắc sau năm 1975 lung lay nghiêm trọng có tên là hậu chiến và hậu hợp tác hóa toàn diện nhưng vẫn được giới lãnh đạo lên dây cót bằng thói kiêu ngạo cố hữu, bỗng sụp đổ thêm trong những người “hoài nghi là thuộc tính của giới trí thức” (cụm từ ưa thích của Nguyễn Quang Thân) khi cuộc chiến ở hai đầu đất nước nổ ra. Lại chiến tranh ư, đó là những tiếng thét phẫn uất từ những cái miệng “bị khớp như người ta khớp mõm chó”. Người không đi cùng chuyến tàu bật ra như chiếc lò xo bị nén. Có thể hình dung, tháng 12 năm 1979 ấy, giữa mùa đông đói rét, nhà văn gõ vào máy chữ những dòng nổi đóa, mê mải, sắc nhọn, mãnh liệt: “Tôi phản đối những người đi ca chuyến tàu hôm nay!”. Chấn động! Đến tai người quyền lực ngang ngửa khi ấy, phải một cú điện thoại của giới chóp bu Hà Nội cho lãnh đạo thành phố Hải Phòng thì nhà văn mới được giải thoát khỏi những lời đe dọa treo bút. Hơn hai năm dài, 1980 và 1981, nhà văn đứng yên, cho đến khi được đi miền Nam lần đầu, Vũng Tàu tháng 4/1982.

Nguyễn Quang Thân cả quyết: Phải có những cú bươu đầu sứt trán thì cái trần đối với nhà văn mới được nới lên. Chính nhà văn phải bật lên, không ai giúp được. Và độc giả dần cũng đã khác theo. Cái trần ở đây là sự tự kiểm duyệt của các tòa báo và các nhà xuất bản để tác phẩm được in ra, cùng thói quen ngầm thỏa hiệp của chính người viết. Nguyễn Quang Thân không hào hứng, đúng ra là không chấp nhận hoàn cảnh viết để ngâm trong hộc bàn chờ thời. Anh sống cho từng ngày sống của một con người và một nhà văn, anh bảo, trong đường hầm thì mình vẫn cứ phải cục cựa, phải nống, phải làm cho cái hầm ấy rộng ra và đi về phía ánh sáng. Nhưng sau đe và búa bởi Người không đi cùng chuyến tàu là một cái án tình ở Vũng Tàu, lại bị dọa kỷ luật, dòng tộc đe dè, con cái còn chưa trưởng thành xong… Anh ngưng viết cho người lớn và tìm vui với đối tượng không cần chính trị, không sợ bắt bẻ đe nẹt. Chú bé có tài mở khóa viết trong cả năm 1983 và anh đã tìm thấy thanh sạch, trong veo, cân bằng. Mấy năm sau (1987), một va chạm riêng tư đau đớn đã khiến anh viết một lèo truyện Người làm ra động đất như thể truyện vừa. Anh bảo anh đã tìm lại được nỗi đau nội thương để trở lại với truyện ngắn.

Từ năm 1984 anh tìm thấy một chỗ ở cho tự do thân thể và thời gian: cơ quan Hội Văn nghệ Hải Phòng. Gạo lứt, giường đơn, yoga, bơi biển, học tiếng Anh và trở lại với những trang thơ tiếng Nga của Akhmatova mà anh mê say từ trước. Anh đọc nhiều, đi Nam mỗi năm ít nhất một lần, mày mò dịch thơ, làm thơ và viết liền hai tiểu thuyết: Một thời hoa mẫu đơn (1987), Ngoài khơi miền đất hứa (1989). Để chuẩn bị cho cuộc sống mới ở Hà Nội, anh dành những khoản nhuận bút ấy mua nửa căn hộ ở Kim Giang. Bắt đầu “cày” (từ của anh), viết truyện, viết báo để Dạ Ngân sẽ ra học viết văn Nguyễn Du (đi bằng kế hoạch ấy thì tỉnh mới đồng ý). Những truyện ngắn tung tẩy với nhiều giọng điệu ra đời, anh tự trào rằng “không ngờ Dạ Ngân đi đại học mà nền truyện ngắn Việt Nam phát triển thêm một bước!”. Vũ điệu của cái bô, Thanh minh, Thuế giường, Gió heo may, Sông nước đời thường…

Từ năm 1993 trở đi, Nguyễn Quang Thân thành “giặc viết” (cũng từ của anh). Có một Tết anh cày mười mấy cái truyện rải như bươm bướm từ Bắc vào Nam để Dạ Ngân “có tiền rắc đường” (ý nói tiền tàu xe xuôi ngược Nam Bắc thăm con). Cây bạch đàn vô danh xuất thần mang số phận của một cái sườn tuyệt vời cho điện ảnh. Và anh cũng biết sau đó mình trơn tay với truyện ngắn nên dừng lại để viết một tiểu thuyết nữa: Con ngựa Mãn Châu. Và rồi, dù không còn bức xúc quá bởi cơm áo gạo tiền, Nguyễn Quang Thân lại thèm viết truyện ngắn gọi là “nghỉ giữa hiệp” (tức trong khi chờ manh nha một tiểu thuyết khác). Một vệt truyện lịch sử xoay quanh hai nhân vật chính là Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương được viết trong các năm từ 1996 đến 1998. Tôi xếp vệt truyện này sát nhau ở cuối tuyển tập để bạn đọc nhấm nháp chúng như những chương đẹp của một tiểu thuyết mỏng về một thời ngổn ngang, ưu uất của hai con người tài hoa bậc nhất. Chúng ta gặp ở đây một nửa Nguyễn Quang Thân không giễu nhại, không “ác mồm ác miệng” mà thao thiết, sang trọng.

Chùm truyện ngắn đặc sắc nhất của anh – Thanh minh, Chân dung, Gió heo may, Vũ điệu của cái bô… – đã tách riêng trong tập truyện song ngữ Anh – Việt rất thành công nhờ bản dịch hay. Nhưng 20 truyện ở đây, chọn từ hàng trăm truyện ngắn của anh, là sự chọn lựa kỹ càng xếp theo thứ tự thời gian chúng được viết ra. Cả ba truyện trước 1975 vẫn không kém cạnh lắm dù những cái kết không thể chối cãi rằng tác giả bị mắc mớ với phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa. Đặc biệt sau truyện ngắn Người không đi cùng chuyến tàu khiến anh được liệt vào hàng “những nhà văn tiên phong đổi mới” thì anh đã được đúng là anh: sắt nét, uy-mua, tài hoa, nhân bản.

Sau tiểu thuyết Hội thề viết vắt từ Hà Nội vào Sài Gòn, anh chỉ viết truyện ngắn khi được các tòa báo đặt hàng.

Bước sang tuổi tám mươi, bời bời thế sự, anh dành sự náo nhiệt sục sôi cho báo chí. Anh làm web, chơi “phây”, bơi biển, thể dục… để yêu quỹ thời gian còn lại ít ỏi của mình. Anh dừng viết văn, một người lão thực biết đủ là đủ và thực sự là đủ.

Thanh Đa, tháng 9/2017

Dạ Ngân

*** Tập triuyện ngắn Người Không Đi Cùng Chuyến Tàu gồm có:

NHỮNG CHÙM CÚC BIỂN
TÁI SINH
EN-XI
NGƯỜI KHÔNG ĐI CÙNG CHUYẾN TÀU
NGÔI MỘ CỔ
NGƯỜI LÀM RA ĐỘNG ĐẤT
SÔNG NƯỚC ĐỜI THƯỜNG
CÂY BẠCH ĐÀN VÔ DANH
THUẾ GIƯỜNG
LỤC BÌNH
CÂY ĐẮNG CAY
GẶP LẠI
MƯA SÀI GÒN
GIÓ CÁT
BÚI CỎ TRÊN ĐƯỜNG LÀNG
CHÀNG THI NHÂN ĐẦU BẠC
PHƯỜNG SĂN
NGƯỜI VỢ LẼ PHƯỜNG KHÁN XUÂN
ĐÊM CỔ NGUYỆT ĐƯỜNG
ĐI ĐÊM

Mời các bạn đón đọc Người Không Đi Cùng Chuyến Tàu của tác giả Nguyễn Quang Thân.

Ebook liên quan

Truyện Ngắn Nguyễn Ngọc Tư

Cánh Đồng Bất Tận

Những Câu chuyện thành Rome

Khói Trời Lộng Lẫy